برساق گنبد حرم امیر المؤمنین (ع) در نجف اشرف کتیبه ای وجود داشت که به مدت سی سال از آن جدا شده بود، با سقوط رژیـم بعث ودرخواست تولیـت محترم حـرم مطـهرستاد باز سازی عتبات عالیات  کتیبه گنبدحرم مطهررا بازسازی ، مرمت و  در پانزدهم تیرماه امسال طی مراسم با شکوهی مجـدداً نصب گردید.

  پروژه بازسازی ومرمت کتیبه گنبد حرم مطهرامامعلی (ع) توسط ریاست محترم ستـاد بازسازی عتبـات عالیـات در تاریخ 21/12/85 در دستور کار قرار گرفت و در خـرداد ماه سال 86 یک قطعه از کتیبه به کارشناسان مرمت جهت بررسی و ساخت قطعه مشابه تحویل داده شد. کارشناسان پژوهشکده حفظ و مـرمت آثـار تاریخی و فرهنگی سازمان میـراث فرهنگی قطعـه را نوسـازی کرده و به عـراق ارسال گردید. پس از تایید تولیت محترم مذاکرات آغاز شد. در تاریخ 7/5/86 گروه کارشناسی جهت بازدید دقیق قطعات، عکسبرداری و مستنـدنگاری و جمع آوری اطلاعات از کتیبه به عراق اعزام شد.

در طی این سفر مشخصات نسبتاً کاملی از کتیبه به دست آمد. بر این اساس مشخص شد که محیط تقریبی گریو گنبد 52 متر است و کتیبه ی دور آن 1.40متر پهنا و51.77 متر طول داشته است. جنس آن از مس بوده و به شیوه مشبک ساخته شده است. در ساخت آن از سه شیوه حکاکی، ریخته گری و برشکاری برای ایجاد برجستگی حروف استفاده شده و سپس صفحات به یکدیگر پـرچ و در بین نقوش اسلیمی جای گرفته اند. بر پشت همه قطعـات کتیبه دستکهای مسی برای اتصال به گنبد وجود داشته و همچنین نام سازنده و مـهر ناظـر فنـی حک شده است. خطاطـی کتیبه را محمـد علی اصفهـانی در سه سطـر انجام داده که دو سطـر بالا و پایین را اشعار فارسی با 436 قطعه و سطـر میانی را سوره مبارکه ی فتـح با 378 قطعه تشکیل می دهند. البتـه تمامی این قطعات را به همراه 211 قطعه مسی قـوس دار جهت هدایت باران زیر خشت های طلای گنبد نصب کرده بودند. ساخت کتیبه 4 سال طول کشیده و در سال 1156 ه.ق مطابق با 1112 ه.ش ( اوایل دوری نادری ) به اتمام رسیده است.

با بازگشت گـروه کارشناسی در مهـر ماه تصمیم گیـری پیـرامون انتخاب یک حالت از بین مشابه سازی کتیبه و یا مرمت کتیبه اصلی انجام شد. پس از انجام مکـاتبات لازم با ریاست محترم تولیت حـرم مطهـر آقای مهندس سید مهدی الحسینی و پیشنهاد ستاد به ایشان جهت مرمت کتیبه اصلی تاییدیه مبنی بر مرمت قطعات اصلی کسب شد. در آذر ماه قرارداد مرمت با مجـری پروژه منعقد و پس از مذاکرات فراوان تمامی قطعات در 26 بهمن ماه تحویل ستادبازسازی عتبات عالیات شد و سپس به مجـری پروژه تحویل گردید.

به طور کلی پروژه در دو گام مطالعات و اجرا انجام شده است.بخش مطالعات که از دو بعد تاریخی و علمی بوده شامل:

1-     مستند سازی کتیبه :

تمامی قطعات مورد عکاسی دقیق با نور مرئی قرار گرفته و ویژگیهای بصری هر قطعه در قالب عکس ثبت گردید.

2-     مطالعات فنی شناسایی شیوه ساخت:

 قطعات ورق مس مـورد استفاده در اين كار با روش دستي نـورد شده ، آنگاه بر اساس تقيسم بندي هاي انجام شده در طراحي، در اندازه هاي مختلف برش خورده اند. سپس ورق ها با ابزار برنده بسيار ظريف مشبك و حروف درآنها نمايان شده است. حـروف ساخته شده با استفاده از روش ملـغمه طلا، تزئين شده و به صفحات زمينه كه آنها نيز از جنس مس مي باشند پرچ كاري شده اند. در نهايت براي رويت بهتر و ايجاد زيبائي بيشتر زمينه مسي كتيبه با استفاده از رنگي كه از مخلوط پودر لاجورد و روغن بزرک تهيه مي شده رنگ آميزی شده اند.

3-     مطالعات آسیب شناسی :

آسیب های وارده بر کتیبه از دو منظر بررسی شدند:

1-      آسیب ناشی از تاثیـر عوامل محیطی بر قطعات مسی: مس و آلیـاژهای آن از جمله فلزاتی هستند که در طبیعت تحت تاثیر، گازهای طبیعی مانند دی اکسیدکربن و گازهای گوگردی ناشی از سوخت مواد نفتی و  رطوبت هـوا دچار فرسایش شده و خـورده می شوند. بررسی قطعات کتیبه نشان داد که به دلیل ضخامت نسبتا زیاد ورق مورد استفاده ، عوامل مخرب محیطی تاثیر چندانی بر آنها نداشته است.            

2-      آسیب فیزیکی و مکانیکی ناشی از جمع آوری قطعات و انبارش نامناسب آنها: بخش مهمی از آسیب های وارده به قطعات محصول اعمال عملیات مکانیکی است که با هدف جمع آوری پوشش طلا از سطح کتیبه انجام شده است. این آسیب ها به ویژه در مورد قطعات اشعار فارسی بسیار قابل توجه است.جدا کـردن کتیبه از دیـوار به شکل بسیار غیـر اصولی صورت گرفته است به طوری که قطعات تغییر شکل یافته و آسیب جدی دیده اند.

4-     تدوین تئوری مرمت :

با توجه به اهميت تاريخي كتيبه، مرمت آن بايستی با مطابقت کامل با قوانين نظـري مرمت آثار تاريخي كه مـورد وفاق تمامي مراجع جهاني علم مرمت مي باشد انجام می گرفت. بر همين اساس در تدوین برنامه تلاش شد تا در زمان تعمير كمترين دخالت در قطعات صورت داده و شيوه هاي مورد استفاده در تعمير نيز تماماً مطابق با شيوه هاي سنتي بكار رفته در زمان ساخت اثر باشد. بر این پایه روش ملـغمه براي مطلا كردن مجـدد، روش پـرچ كاري براي اتصال مجدد قطعات به يكديگر و در نهايت روش مينا كاري براي رنگ آميزي صفحه زمينه كتيبه انتخاب گرديد.

با پایان گرفتن مطالعات تکمیلی و تدوین تئوری مرمت، روش مرمت جهت تایید به کمیته راهبردی پیشنهاد گردید. کمیته در تاریخ 3/2/87 روش پیشنهادی را تصحیح و تایید آن را به مجری پروژه ابلاغ نمود. از آن پس ناظر مقیم کارفرما و ناظران مینا کاری و طلاکاری از طرف کمیته راهبردی معرفی و در محل اجـرای پروژه مستقر شدند. چندی بعد روش مینا کاری و ملغمه کاری طلای اعمـال شده بـر روی یک قطعه از قطعـات و روش نصب مجـدد کتیبه توسط کمیتـه راهبـردی تاییـد شد. در تاریـخ 25/2/87 طی جلسه ای زوایای حائز اهمیت در این پروژه با حضور نمایندگان عراقی و اعضاء کمیته راهبردی مطرح شد.

بخش اجرا :

این مرحله فرایند نسبتاً طولانی داشته است. اواخـر خـرداد ماه در نجف پس از آماده سازی و زیر سازی مناسب گریـو، تسمه های استیل به منظـور ریل گذاری برای نصب آسان قطعات و امکان پذیر نمودن جابه جایی مجدد آنها روی ساق گنبد نصب شدند. به طور همزمان کار مرمت کل قطعات کتیبه و آبچکان ها در 5 نوبت در تهران به اتمام رسید. روند مرمت کتیبه شامل عملیاتهای زیر بوده است: چیدمان قطعات، جداسازی صفحات قطعات، شناسایی قطعات مفقود شده، آسیب زدائی، میناکاری، سوراخکاری قطعات، عملیات ملغمه کاری، مسقل کاری، طراحی و ساخت پرچ، اتصال دستک های پشت قطعات، اتصال مجدد صفحات و تكميل قطعات، نوسازي قطعات مفقود شده، مرمت و نوسازی آبچکان ها و پردازش نهایی .

کلیه این امور تا خرداد ماه سال 88 طول کشید. البته در تاریخ 10/5/ 87تعدادی از قطعات به طور آزمایشی به دور گریو نصب شدند.پس از آن هم در 25/9/87،11 متر از قطعات به طور آزمایشی نصب شدند.

پس از بسته بندی آخرین قطعات مرمت شده و ارسال آنها به نجـف اشرف نصب نهایی کتیبه در تاریخ 15/4/88 صورت گرفت.

شایان ذکر است در طول دوره مرمت عاشقان اهل بیت اعم از روحانیون، دانشگاهیان، استادکاران، مسئولین کشوری و مردم از کارگاه امام علی(ع) که حدود 50 کارشناس و استاد امر مرمت و دانشجویان این رشته در آن همکاری داشتند؛ بازدید نمودند. یک گروه مستندساز نیز مستندی 45دقیقه ای از مراحل مختلف پروژه ساخت. همچنین قطعاتی از کتیبه در نمایشگاه بین المللی قـرآن کـریم سال 1387 واقع در مصلی بـزرگ امام خمینی(ره) و در غـرفه ستاد بازسازی عتبات عالیات به رؤیت بازدیدکنندگان رسید.